Saltanat kayıkları İstanbul’un fethiyle birlikte padişahların Haliç ve Boğaziçi gezintilerinde kadırga yerine kullanılmaya başlanmıştır.
Bu kayıkların büyüklüğü ve ihtişamı payitahtın hükmettiği topraklarla ters orantılı gelişmiş, imparatorluğun gücü küçüldükçe saltanat kayıklarının ihtişamı büyümüştür.
Kayıklarda görev alan kürekçilere hamlacı denirdi. Genellikle batı Karadeniz’de teknelerin inşa ettirildikleri yörelerden acemi ocağına alınanlar arasından seçilir ve özel eğitimlerden sonra Hamlacıbaşı ve Bostancıbaşı tarafından görevlendirilirlerdi.
Diğer görevliler gibi üç ayda bir dağıtılan ulufenin yanında esas kazançları padişahın verdiği ihsanlar ve atıyyelerdi. Bu hediye ve ihsanlar bazen o kadar büyük olurdu ki içlerinde Boğaziçi’nde yalı sahibi olanlar bile olmuştur.
Kayıkta kürekleri hamlacılar çekse de dümende hep Bostancıbaşı oturur, bu mevki padişahla baş başa sohbet olanağı sağladığından ona sarayda büyük bir siyasi güç kazandırırdı.
İmparatorluk güç kaybederken Boğaziçi’nde yeni sarayların yapılması saltanat kayıklarının daha çok kullanılmasına ve dolayısıyla Hamlacıların da diğer saray görevlilerinden daha çok mal mülk sahibi olmalarına yol açmıştır.
Tarih ders çıkarmak için iyi bir öğretmendir.
Nasrettin Hocanın “kazan” hikayesinden ders çıkaramayanlar ise bu günlerde ölen kazanlarına ağlıyorlar. Sizin kazanın ölmesinin sebebi yapılan saraylardır, benim güzel kardeşim.
Devletin düzeni yerle yeksan edilip yerine Cumhurbaşkanlığı sistemi diye gecekondu inşa edilince devlet düzeninin dışında bir saray bürokrasisi oluştu.
Bu bol ünvanlı danışman ordusu da saltanat kayığı Hamlacıları gibi konumlarına özgü ihsan ve atıyye peşine düştü. Sarayda değilse de yalılarda oturmak, ejder meyvesi yemek onlara ve sülalelerine yakışırdı. Sistem küçülüp ihsanlar azalınca ne yapsın garipler? Yıllarca kirada oturduktan sonra son model arabalara binmeye başlayıp ikinci hatta üçüncü hanımın masraflarını karşılamak kolay mı? Düzeni sürdürmek için öyle bir alafranga irtikap icat etmişler ki daha iyisini ancak feriştahı yapar.
Kurdukları fon sistemini takdir etmemek elde değil. Önümüzdeki on yıllarda yüksek lisans derslerinde okutulacaktır “örnek vaka” olarak. Muhtemelen daha başka örneklerde vardır henüz gün yüzüne çıkmayan.
Sistem bu şekilde devam ettiği müddetçe yeni örneklerin olması da kaçınılmaz olup, başta olanların “kimlerin bu işlerin içinde olduğuna” şaşırmaları da azalacaktır.
Yazıya kayıkla başladım öyle bitireyim.
Saltanat kayığına binmeleri nasip olanlar da bu coğrafyadaki diğer herkes gibi eninde sonunda imamın kayığına binecektir…
18 Kasım 2026 – M.ŞEVKET ATALAY
