“Bir kentin tarihi yalnızca arşivlerde değil, halkın anlattığı hikâyelerde de yaşar.”
Urla İskelesi’ne yolu düşenlerin çoğu, kıyıdan birkaç metre açıkta duran o yalnız kayayı fark eder. Kimisi onu denizin içindeki sıradan bir kaya olarak görür, kimisi ise uzaktan bakınca bir gelin siluetini andırdığını söyler. İşte bu yüzden yüzyıllardır Gelinkaya adıyla anılır.
Aslında doğal bir kaya oluşumudur. Ama Urlalıların hafızasında yalnızca bir kaya olarak yer etmez. Onun çevresinde anlatılan hikâyeler, denizle iç içe yaşayan bir kasabanın ortak belleğinin parçasıdır.
Ne var ki Gelinkaya’nın tek bir hikâyesi yoktur. Efsaneler, tarih kitapları gibi değişmeden kuşaktan kuşağa aktarılan metinler değildir. Her anlatıcı duyduğunu kendi üslubuyla aktarır, her kuşak da hikâyeye yeni ayrıntılar ekler. Bu yüzden bugün anlatılan rivayetler birbirinden farklı olsa da ortak bir duyguda buluşur. Deniz sevdiğini insandan alır; geride kalan ise bekleyişiyle efsanenin bir parçasına dönüşür.
BEDDUA İLE TAŞA DÖNÜŞEN GELİN
Urla’da en yaygın anlatılan rivayete göre genç bir kız, gönlünü bir balıkçıya kaptırır. Ailesi, özellikle annesi bu evliliği istemez. Ancak gençler kararlarından vazgeçmez ve evlenir.
Düğünün ardından damat, gelini kayıkla denize açar. O sırada annenin ağzından öfkeyle bir beddua dökülür:
“Taş olasınız!”
Halk inanışına göre söz yerini bulur. Gelin ile damat o anda taş kesilir. Bugün denizde görülen kayanın da bu acı sonun sessiz tanığı olduğuna inanılır.
Anadolu folklorunda “taş kesilme” motifi oldukça yaygındır. Günah, beddua, ilahi adalet ya da büyük bir acı sonucunda insanların taşa dönüşmesi, Anadolu’nun birçok yöresinde anlatılan efsanelerin ortak unsurlarından biridir. Gelinkaya da bu kadim geleneğin Urla’daki örneklerinden biri olarak görülebilir.
DENİZDEN DÖNMEYEN EŞ
Urla’da anlatılan bir başka rivayet ise denizci bir kasabanın ruhunu daha derinden hissettirir.
Genç bir kadın, balıkçı olan eşini her sabah denize uğurlar. Dönüş saatini bilir, gözünü de ufuktan ayırmaz. Fakat bir gün tekne geri dönmez.
Önce akşama kadar bekler.
Sonra günler geçer.
Ardından aylar…
Bekleyiş uzadıkça yıllar birbirini kovalar. Ama kadın umudunu yitirmez. Her gün aynı kıyıya gelir, gözlerini denizden ayırmadan eşini bekler. Halk arasında anlatıldığına göre sonunda ettiği dua kabul olur ve beklediği yerde taşa dönüşür.
Bu anlatı, Ege kıyılarında yaşayan toplumların ortak hafızasında sıkça rastlanan bir duyguyu yansıtır. Çünkü deniz yalnızca bereket değil, aynı zamanda belirsizliktir. Denize açılan bir teknenin mutlaka geri döneceğinin garantisi yoktur. Bu yüzden bekleyen kadın figürü, kıyı kültürünün en güçlü simgelerinden biri hâline gelmiştir.
KLAZOMENAİ’DEN GÜNÜMÜZE UZANAN KIYILAR
Bugünkü Urla, antik çağın önemli İyon kentlerinden Klazomenai’nin mirasçısıdır. Yaklaşık üç bin yıldır aynı kıyılar denize açılan gemileri uğurluyor.
Antik çağda Klazomenaililer, Ege’nin birçok limanıyla ticaret yapıyordu. Zeytinyağı, şarap ve seramik taşıyan gemiler bu sulardan ayrılıyor; bazen aylar sonra dönüyor, bazen de hiç dönemiyordu.
Yüzyıllar geçti. Roma, Bizans, Aydınoğulları ve Osmanlı dönemleri yaşandı. Urla, Rumların “Vourla” adını verdiği canlı bir liman kasabasına dönüştü. Balıkçılık, süngercilik, deniz ticareti ve küçük gemi yapımı kasabanın günlük yaşamının ayrılmaz bir parçası oldu.
Deniz değişmedi.
Onu bekleyen insanlar da değişmedi.
Belki de Gelinkaya efsanesi, bu kıyılarda yüzyıllar boyunca anlatıla anlatıla bugünkü hâline kavuştu.
EGE’NİN İKİ YAKASINDA AYNI HİKÂYELER
Gelinkaya efsanesini dinlerken insanın aklı ister istemez Ege’nin karşı kıyısına uzanıyor.
Yunan edebiyatının önemli öykücülerinden Alexandros Papadiamantis eserlerinde de denizi bekleyen kadın figürüne rastlanır. Urla’daki Gelinkaya efsanesinin bu anlatılardan doğduğunu söylemek mümkün değildir; bunu doğrulayan tarihî bir kanıt yoktur. Yine de benzerlik düşündürücüdür.
Çünkü Ege Denizi iki kıyıyı birbirinden ayırdığı kadar birbirine de yaklaştırmıştır. Aynı rüzgârı hisseden, aynı fırtınalarla mücadele eden insanlar, farklı diller konuşsalar bile benzer acılar yaşamış, benzer hikâyeler anlatmıştır.
Belki de bu yüzden Ege’nin iki yakasında denizi bekleyen insanların öyküleri birbirine bu kadar benzer.
EFSANELER NEDEN YAŞAR?
Bir folklor araştırmacısı için önemli olan, bir efsanenin gerçekten yaşanıp yaşanmadığından çok, insanların onu neden anlatmayı sürdürdüğüdür.
Gelinkaya efsanesi de Urla’nın denizle kurduğu ilişkinin sessiz bir tanığıdır.
Her şeyden önce bekleyişi anlatır.
Ardından sadakati…
Umudu…
Ve deniz karşısında insanın kimi zaman ne kadar çaresiz kalabildiğini…
Bugün Gelinkaya’nın önünde duran birçok kişi belki bu hikâyeleri bilmiyor. Ama yaşlı Urlalılarla sohbet edildiğinde, kayanın hâlâ yaşayan bir efsanenin parçası olduğu hissedilir.
Belki de bir kentin gerçek hafızası, taş binalarında ya da eski sokaklarında değil; kuşaktan kuşağa anlatılan hikâyelerinde yaşar.
Gelinkaya da bu hikâyelerden biridir.
Belki yalnızca denizin içindeki bir kayadır.
Ama Urla’nın belleğinde, hâlâ ufka bakan sessiz bir gelin olarak yaşamayı sürdürmektedir.