10 Kasım 1938... Saat 09.05.
Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu Gazi Mustafa Kemal Atatürk, İstanbul Dolmabahçe Sarayı'nda hayata gözlerini yumdu. Türk milleti büyük bir yasa bürünürken, ölüm haberi dünyanın dört bir yanındaki başkentlerde de yankılandı.
Ancak Atatürk'ün ölümü, yalnızca bir devlet başkanının hayatını kaybetmesi olarak değerlendirilmedi. Birinci Dünya Savaşı'nın ardından bağımsızlık mücadelesi vermiş, yeni bir devlet kurmuş ve kapsamlı devrimler gerçekleştirmiş bir liderin dünya tarihindeki yeri de tartışılmaya başlandı.
Bu değerlendirmelerin en dikkat çekicilerinden biri, İngiltere'nin Ankara Büyükelçisi Sir Percy Loraine'den geldi.
Atatürk'ün ölümünden 15 gün sonra, 25 Kasım 1938'de İngiltere Dışişleri Bakanı Lord Halifax'a gönderdiği 608 numaralı diplomatik yazıda Loraine, Cumhuriyet'in kurucusunun yalnızca siyasi ve askerî başarılarını değil, kişiliğini ve Türk milletine kazandırdıklarını da değerlendirdi.
İngiliz Dışişleri Bakanlığı arşivinde FO 371/21926/E 7361 referansıyla kaynak gösterilen belge, yıllar sonra Türk tarihçilerin çalışmalarına konu oldu.
“ONU TANIMADAN YAPILACAK DEĞERLENDİRMELER YANILTICI OLACAK”
Loraine, yazışmasına Atatürk'ün ölümünü daha önce Londra'ya bildirdiğini hatırlatarak başladı.
Büyükelçi, tarihçilerin Atatürk'ün askerî başarılarını, reformlarını ve siyasi yaşamını ayrıntılarıyla inceleyeceklerini ancak onun kişiliğini yeterince tanımadan yapılacak değerlendirmelerin eksik ve yanıltıcı olabileceğini belirtti.
Atatürk'le diğer diplomatik temsilcilerin çoğundan daha uzun görüşmeler yapma fırsatı bulduğunu anlatan Loraine, buna rağmen görüşmelerinin sık olmadığını da açıkça ifade etti.
Atatürk'ün kendisine dostça davrandığını, aralarındaki görüş ayrılıklarında karşılıklı konuşmaya açık olduğunu ve tartışmalar sırasında dikkatini kaybetmediğini aktardı.
Loraine, Atatürk hakkındaki izlenimlerini yalnızca kişisel görüşmelerinden edinmediğini, onun yakın çevresinden ve bazı hükümet üyelerinden de bilgi aldığını belirtti.
Bu ayrıntı, belgenin önemini artırırken niteliğini de ortaya koyuyor: Yazışma, Atatürk'ün kendi sözlerinden oluşan bir belge değil, onu tanıyan yabancı bir diplomatın gözlemlerini ve kişisel değerlendirmelerini içeriyor.
ASIL BAŞARISI, TÜRK MİLLETİNİN KENDİ GÜCÜNE İNANMASINI SAĞLAMAKTI
İngiliz büyükelçiye göre Atatürk'ün büyüklüğünü yalnızca kazandığı savaşlarla veya çıkardığı kanunlarla açıklamak mümkün değildi.
Harf devrimi, kıyafet düzenlemeleri, laikleşme ve Cumhuriyet'in kuruluşuyla gerçekleşen değişimler önemliydi. Ancak Loraine, bunların arkasında çok daha büyük bir dönüşüm bulunduğunu düşünüyordu.
Onun değerlendirmesine göre Atatürk, uzun yıllar boyunca savaşların, yoksulluğun ve ağır yönetim koşullarının etkisinde yaşamış Türk toplumunun sahip olduğu potansiyele güvenmişti.
Milletin kendi kaderini belirleyebileceğine inanmış ve toplumun enerjisini harekete geçirmişti.
Büyükelçi, yaklaşık 15 yıllık bir dönemde gerçekleştirilen değişimlerin Atatürk'ün olağanüstü liderlik yeteneğini gösterdiğini savundu.
Loraine'in bu yaklaşımı, Cumhuriyet devrimlerini yalnızca yukarıdan gerçekleştirilen yasal düzenlemeler olarak değil, toplumun kendine güvenini yeniden kazanması bakımından da değerlendirdiğini gösteriyordu.
ARMSTRONG'UN “BOZKURT” KİTABINA KARŞI ÇIKTI
Diplomatik yazışmanın kamuoyunda dolaşan kısaltılmış metinlerinde çoğunlukla yer verilmeyen önemli bölümlerinden biri, İngiliz yazar Harold Courtenay Armstrong'un 1932'de yayımlanan Grey Wolf (Bozkurt) adlı kitabıyla ilgiliydi.
Armstrong, eserinde Atatürk'ün sert mizacını, kişisel yaşamını ve yönetim anlayışını eleştirel biçimde tasvir etmişti.
Loraine ise bu değerlendirmelerin Atatürk'ün gerçek kişiliğini ortaya koymak bakımından yanıltıcı olduğunu savundu.
Atatürk'ün davranışlarında dışarıdan bakıldığında çelişkili görülebilecek özellikler bulunduğunu kabul eden büyükelçi, bunların kişinin bütün yaşamını ve tarihsel başarılarını gölgede bırakacak biçimde sunulmasına karşı çıktı.
Loraine'e göre Atatürk'ün insani yönleri, güçlü ve sert liderlik özellikleriyle birlikte değerlendirilmeliydi.
Bu bölüm, İngiliz diplomatın Atatürk'ü eleştirel yorumlardan tamamen uzak tutmadığını, ancak kişisel yaşamına ilişkin iddiaların onun tarihsel rolünü açıklamakta yetersiz kaldığını düşündüğünü ortaya koyuyor.
KADIN HAKLARINI ÖZELLİKLE VURGULADI
Loraine'in dikkat çektiği önemli konulardan biri de Cumhuriyet'in kadınların toplumsal ve hukuki konumunda gerçekleştirdiği değişimdi.
Büyükelçi, Atatürk'ün özel yaşamına ilişkin kimi iddialarla kadınların özgürleşmesi konusunda yürüttüğü reformlar arasında dışarıdan bakıldığında çelişki görülebileceğini belirtti.
Buna karşılık kadın haklarını genişleten yasal düzenlemelerin önemini özellikle vurguladı.
Cumhuriyet döneminde 17 Şubat 1926'da Türk Medeni Kanunu kabul edildi. Yeni hukuk düzeniyle resmî nikâh, tek eşlilik, boşanma ve miras gibi alanlarda kadınların hukuki konumunu değiştiren önemli adımlar atıldı.
Kadınlara 1930'da belediye seçimlerine katılma, 1933'te muhtarlık seçimlerinde seçme ve seçilme, 5 Aralık 1934'te ise milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanındı.
Loraine, özellikle kadınların toplum yaşamındaki yerinin güçlendirilmesini, Atatürk'ün gerçekleştirdiği dönüşümün belirleyici unsurlarından biri olarak değerlendirdi.
“DALKAVUKLARA TAHAMMÜLÜ YOKTU”
Belgenin en dikkat çekici bölümlerinden biri, Atatürk'ün kendisine sürekli hak veren ve kişisel çıkarlarını gözeten insanlara karşı tutumuydu.
Loraine, Batı'da yes-men, Türkiye'de ise evetçi olarak nitelendirilen kişilerin Atatürk tarafından küçümsendiğini anlattı.
Büyükelçiye göre Atatürk, dalkavukluktan, açgözlülükten ve başkalarını sömürmeye çalışan insanlardan hoşlanmıyordu.
Kendisinin ülkesine ve milletine hizmet etmeyi temel görev olarak gördüğünü belirten Loraine, Atatürk'ün çevresindeki insanlardan da aynı sorumluluk anlayışını beklediğini aktardı.
Bu değerlendirmeye göre Atatürk, devlet görevini bir kişiye bağlılık veya kişisel çıkar elde etme aracı olarak değil, ülkeye karşı yerine getirilmesi gereken bir sorumluluk olarak görüyordu.
Loraine'in sözleri, Atatürk'ün liderlik anlayışında liyakatin, bağımsız düşüncenin ve kamu yararının taşıdığı öneme ilişkin tarihsel bir tanıklık niteliği taşıyor.
“ATATÜRK GERÇEK BİR DİKTATÖR DEĞİLDİ”
İngiliz büyükelçinin üzerinde en fazla durduğu konulardan biri, Atatürk'ün yönetim biçiminin gelecek kuşaklar tarafından nasıl değerlendirileceğiydi.
Loraine, Atatürk'ün ileride diktatör olarak tanımlanmasından endişe duyduğunu belirterek bunun yanlış bir değerlendirme olacağını savundu.
Atatürk'ün savaş ve barış dönemlerinde güçlü bir lider olduğunu kabul eden büyükelçi, onu dönemin Almanya ve İtalya liderleri Adolf Hitler ile Benito Mussolini'den, ayrıca İspanya'nın eski diktatörü Miguel Primo de Rivera'dan ayırdı.
Loraine, devlet yönetiminde Atatürk'ün görüşlerinin büyük ağırlık taşıdığını da kabul ediyordu. Ancak ona göre belirleyici ayrım, Atatürk'ün yalnızca kişisel otoritesini sürdürmeye çalışmamasıydı.
İngiliz diplomatın değerlendirmesinde Atatürk, kendi ölümünün ardından da varlığını koruyabilecek bir devlet düzeni oluşturmak için çaba göstermişti.
Büyükelçi, bu görüşünü 10 Kasım 1938'deki ölümün hemen ardından yaşanan siyasi gelişmeyle destekledi.
Atatürk'ün vefatından bir gün sonra, 11 Kasım 1938'de Türkiye Büyük Millet Meclisi toplandı. Yapılan seçimde İsmet İnönü, oylamaya katılan 348 milletvekilinin tamamının oyunu alarak Türkiye Cumhuriyeti'nin ikinci Cumhurbaşkanı seçildi.
Loraine, Cumhurbaşkanlığı makamındaki geçişin ve devlet düzeninin devam etmesinin, Atatürk'ün kurumsal bir yapı oluşturma hedefi bakımından önemli olduğunu düşündü.
Bununla birlikte bu görüş, bir diplomatın tarihsel ve siyasi değerlendirmesidir. Atatürk döneminin tek parti yönetimi, siyasal çoğulculuk ve demokrasi bakımından değerlendirilmesi, tarih araştırmalarında ayrıca ele alınması gereken bir konudur.
BİR ASKERDİ AMA SAVAŞTAN NEFRET EDİYORDU
Loraine, Atatürk'ün askerî yetenekleri ile dış politikadaki barışçı yaklaşımı arasında dikkat çekici bir ilişki kurdu.
Atatürk'ün başarılı bir asker olmasına karşın savaşı amaç olarak görmediğini, bağımsızlığın kazanılmasının ardından uluslararası barışı güçlendirmeye yöneldiğini belirtti.
Özellikle Osmanlı İmparatorluğu döneminde Türkiye ile savaşmış ülkelerle yeniden dostluk ilişkileri kurulmasını önemli bir başarı olarak değerlendirdi.
Bu politikanın somut örneklerinden biri, 9 Şubat 1934'te Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya arasında imzalanan Balkan Antantı oldu.
Bir diğer önemli gelişme ise 8 Temmuz 1937'de Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında imzalanan Sadabat Paktı'ydı.
Her iki anlaşma da Avrupa'da savaş tehlikesinin giderek arttığı bir dönemde Türkiye'nin bölgesel iş birliğini ve güvenliğini güçlendirme çabasını yansıtıyordu.
İngiliz büyükelçiye göre Atatürk, askerî zaferlerini yeni savaşlara gerekçe yapmak yerine bağımsız Türkiye'nin uluslararası ilişkilerini geliştirmek için kullanmıştı.
DİN KONUSUNDAKİ DEĞERLENDİRMESİ DE DİKKAT ÇEKİCİ
Belgenin tam metninde Atatürk'ün dine yaklaşımına ilişkin bir değerlendirme de bulunuyor.
Loraine, Atatürk'ü din karşıtı olarak nitelendirmekle birlikte, aynı bölümde onun doğruluğa verdiği önemi ve ahlaki konulardaki hassasiyetini vurguluyor.
Ancak büyükelçinin sonraki yıllarda yaptığı açıklamalar, bu konudaki düşüncesinin daha ayrıntılı olduğunu gösteriyor.
Loraine, 1942'deki konuşmalarında Atatürk'ün dinin kendisine değil, dinin ve hurafelerin siyasi yaşam üzerindeki belirleyici etkisine karşı çıktığını savundu.
Bu nedenle 1938 tarihli yazışmadaki ifadeyi, Atatürk'ün inanç dünyasına ilişkin kesin bir tespit olarak değil, büyükelçinin o tarihteki yorumunu yansıtan bir değerlendirme olarak okumak gerekiyor.
“ÖLÜM BİLE BÜYÜK ZAFERİNİ ONDAN ÇALAMADI”
Loraine'in diplomatik yazışması, Atatürk'ün son günlerine ve Türk milletine bıraktığı mirasa ilişkin değerlendirmesiyle sona eriyor.
Büyükelçi, Atatürk'ün ağır hastalığı sırasında dahi iradesini koruduğunu, ölümün yaklaştığı anlarda korkuya teslim olmadığını belirtti.
Loraine'e göre Atatürk, yaşamı boyunca gerekli olduğuna inandığı adımları atmaktan çekinmemişti.
Ancak onun asıl başarısı, yalnızca savaşlar kazanması, devlet kurması veya reformlar gerçekleştirmesi değildi.
Türk milletine bağımsızlık kazandırması, insanların onurlu bir yaşam sürmelerinin ve kendi haklarına sahip çıkabilmelerinin yolunu açmasıydı.
Loraine'in değerlendirmesindeki en güçlü düşünce, Atatürk'ün ölümüyle bu tarihsel kazanımların sona ermemesiydi.
Atatürk yaşamını kaybetmişti; ancak kurduğu Cumhuriyet, kazandırdığı bağımsızlık ve ortaya koyduğu değişim iradesi yaşamaya devam ediyordu.
40 YIL GİZLİ Mİ TUTULDU?
Sir Percy Loraine'in yazışması, yıllar sonra yayımlanan akademik çalışmalarda da ele alındı.
Hasan Cicioğlu ve Gül Celkan'ın Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi'nin Kasım 2002 tarihli sayısında yayımlanan Mektuplarda Atatürk: Kırk Yıllık, Mektup Açıklanınca... başlıklı araştırmasında, belgenin Londra'ya özel kurye aracılığıyla gönderildiği ve üzerine 40 yıl açıklanmamasına ilişkin şerh konulduğu belirtiliyor.
Söz konusu makalede yazışmanın 13 bölümden oluşan Türkçe çevirisi ve bazı belge görüntüleri yer alıyor.
Bununla birlikte 40 yıllık gizlilik şerhinin özgün arşiv nüshasındaki biçimi bağımsız olarak doğrulanamadı. Bu nedenle söz konusu süre, araştırmacıların aktardığı bir bilgi olarak değerlendirilmelidir.
Tarihçi Prof. Dr. Salâhi R. Sonyel de 2009 yılında Genelkurmay Başkanlığı tarafından yayımlanan Asker ve Devlet Adamı Atatürk Paneli kitabındaki çalışmasında, Loraine'in 25 Kasım 1938 tarihli yazışmasından bölümler aktardı ve İngiliz arşivindeki FO 371/21926/E 7361 kaydına atıfta bulundu.
Esra Sarıkoyuncu Değerli'nin 2007 yılında yayımlanan Bir İngiliz Diplomatın Gözüyle Mustafa Kemal Atatürk başlıklı akademik çalışması da Loraine'in Atatürk hakkındaki değerlendirmelerini ve sonraki yıllarda yaptığı açıklamaları İngiliz arşiv kaynaklarıyla inceledi.
Dolayısıyla söz konusu yazışma, yakın zamanda ortaya çıkmış yeni bir belge değil; daha önce tarih araştırmalarında yayımlanmış, incelenmiş ve kaynak gösterilmiş bir diplomatik kayıttır.
ATATÜRK'ÜN ARDINDAN KALAN EN BÜYÜK MİRAS
Sir Percy Loraine'in 88 yıl önce kaleme aldığı diplomatik yazışma, Atatürk'ün yalnızca Türkiye'de değil, dönemin uluslararası diplomasi çevrelerinde de nasıl değerlendirildiğini gösteren önemli belgelerden biri.
Bu yazışmayı dikkat çekici kılan yalnızca bir İngiliz diplomatın Atatürk'e duyduğu saygı değil; Cumhuriyet'in kurucusunu değerlendirirken öne çıkardığı ilkeler.
Bağımsızlık, kamu yararı, liyakat, dalkavukluğa karşı duruş, kadın hakları, barış ve kişilerin ötesinde varlığını sürdürebilecek bir devlet düzeni...
Atatürk'ün ölümünün 88. yılında bu belge, Cumhuriyet'in kuruluşuyla ortaya çıkan dönüşümü yeniden değerlendirmek için önemli bir tarihsel kaynak niteliği taşıyor.
Loraine'in 1938'de dikkat çektiği temel nokta bugün de anlamını koruyor:
Bir liderin büyüklüğü yalnızca yaşarken kazandığı zaferlerle değil, kendisinden sonra ayakta kalmasını sağladığı kurumlarla da ölçülür.
Mustafa Kemal Atatürk, 10 Kasım 1938'de hayata veda etti. Geride ise bir milletin bağımsızlığını, bir devletin kuruluşunu ve gelecek kuşaklara emanet ettiği Cumhuriyet'i bıraktı.
Kaynakça
İngiliz Dışişleri Bakanlığı arşiv kaydı: FO 371/21926/E 7361, Sir Percy Loraine'den Lord Halifax'a, 25 Kasım 1938. Hasan Cicioğlu – Gül Celkan, Mektuplarda Atatürk: Kırk Yıllık, Mektup Açıklanınca..., Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Cilt 18, Sayı 54, Kasım 2002, s. 953–961. Prof. Dr. Salâhi R. Sonyel, Asker ve Devlet Adamı Atatürk Paneli, Genelkurmay Başkanlığı Yayınları, Ankara, 2009, s. 38–40. Esra Sarıkoyuncu Değerli, Bir İngiliz Diplomatın Gözüyle Mustafa Kemal Atatürk, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 2007. Türkiye Büyük Millet Meclisi, Cumhurbaşkanlığı seçimlerine ilişkin tarihsel kayıtlar. T.C. Dışişleri Bakanlığı, Atatürk Döneminde Türk Dış Politikası.